Skip navigation

Το 1981 κυκλοφόρησε στα ελληνικά το δοκίμιο του Yves Bonnefoy «Les Tombeaux de Ravenne» («Οι τάφοι της Ραβέννας», εκδόσεις «Γνώση»), σε μετάφραση Χριστόφορου Λιοντάκη. Στη μελέτη αυτήν (που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1953), ο Γάλλος ποιητής και δοκιμιογράφος διερευνά την έννοια του θανάτου και την αντιμετώπισή του από την ανθρωπότητα, μέσω της αναφοράς του στα ταφικά μνημεία της ιταλικής πόλης Ravenna.

I

«Πολλοί φιλόσοφοι θέλησαν να απολογηθούν για τον θάνατο, αλλά δεν ξέρω κανέναν που ν πρόσεξε τους τάφους. […] Σε όλους τους πολιτισμούς συναντούμε μια τελειότητα στον τάφο και καθετί τέλειο δικαιούται μια θέση στον χώρο του πνεύματος. […] Αναμφισβήτητα η έννοια, τούτο το μοναδικό σχεδόν όργανο της φιλοσοφίας μας, αρνείται βαθύτατα τον θάνατο. Είναι φανερό πως πρόκειται για φυγή. Γιατί ο άνθρωπος πεθαίνει σ’ αυτόν τον κόσμο και, στην προσπάθειά του να αρνηθεί το πεπρωμένο του, κατασκεύασε με έννοιες ένα λογικό οικοδόμημα όπου οι μόνες ισχύουσες αρχές είναι η διάρκεια και η ταυτότητα. Οικοδόμημα φτιαγμένο με λέξεις, αλλά αιώνιο. […] στον θάνατο ανάγονται όλα. Το λογικό αυτό κατασκεύασμα μπορεί να κατευνάζει με μιαν αμφίβολη γνώση την αρχέγονη αγωνία, αλλά δεν ανταποκρίνεται πια σε καμιά πραγματικότητα και αποκαλύπτει τη ματαιοδοξία όλων των λέξεων που αποκρύπτουν τον θάνατο – ακόμη και των πιο μελοδικών. Ο θάνατος, από τότε που έγινε αντικείμενο στοχασμού, από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων, υπήρξε μια ιδέα, συνένοχη των άλλων ιδεών, σε μια αιώνια βασιλεία όπου, ακριβώς, τίποτα δεν πεθαίνει. Αυτή είναι η αλήθεια μας. Τολμά και ορίζει τον θάνατο, αλλά για να τον αντικαταστήσει με κάτι συγκεκριμένο. Το συγκεκριμένο, λοιπόν, είναι άφθαρτο. Εξασφαλίζει, αν ξεχάσουμε τον θάνατο και τα βίαια επιφαινόμενά του, μια περίεργη αθανασία. Αθανασία προσωρινή, αλλά ικανοποιητική. Τη συνηθίζουμε όπως το όπιο. […] υπάρχει, όμως, γενικά στη νόηση, ένα ψέμα που χαρίζει στη σκέψη την τεράστια δύναμη των λέξεων, για να ξεφύγει από την πραγματικότητα. […] και η πιο απλή έννοια υπηρετεί μια φυγή. […] Η λήθη αρχίζει από τους τάφους, παρ’ όλα τα ονόματα και τις επιγραφές τους. […]».

Ο τάφος του Dante Alighieri δίπλα στη Βασιλική του San Francesco.

Ο τάφος του Dante Alighieri δίπλα στη Βασιλική του San Francesco.

II

«[…] Η έννοια μπορεί να αρνείται τον θάνατο, διότι ο θάνατος είναι ό,τι ακριβώς ξεφεύγει από τις αφαιρέσεις της. Η νόηση απαιτεί τη «συνέπεια». Το σύστημά της είναι ένα ολοκληρωμένο φράγμα απέναντι στον θάνατο. […] Η διακόσμηση είναι ένας κόσμος κλειστός. Αν δημιουργία σημαίνει αυτοϋπέρβαση, αναλογίζομαι πως δεν υπάρχει δημιουργία στη διακόσμηση – μόνο η αναζήτηση ενός παιχνιδιού. Το ίδιο και η νόηση, που το ατελείωτο παιχνίδι της είναι ο ίδιος ο μηχανισμός της. Ο μηχανισμός της διακόσμησης είναι η αρμονία […] Στη Ραβέννα υπάρχει ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται πολύ συχνά, ίσως το ωραιότερο και το πιο βαθύ σε νόημα. Εικονίζει δυο παγόνια. Ορθά, αντιμέτωπα, σοφά και απλά όπως οι «υπερβολές», πίνουν από τον ίδιο κάλυκα ή τσιμπολογούν το ίδιο σταφύλι. Σ’ ένα λοχμό του πνεύματος, που συνεχίζει και ολοκληρώνει το λοχμό του μαρμάρου, τα δύο παγόνια συμβολίζουν τον θάνατο και την αθαναία. […]».

III

« Η εννοιοκρατούμενη σκέψη αποστρέφεται τον τάφο όχι γιατί εκεί απουσιάζει η ζωή – αυτό τουλάχιστον ας το θεωρήσουμε δεδομένο. Άλλωστε, από ποιο αισθητό αντικείμενο, από ποια πέτρα του κόσμου τούτου δεν έχει αποκοπεί η έννοια; Δεν απομακρύνεται μόνο από τον θάνατο, αλλά από ό,τι έχει πρόσωπο, σάρκα, παλμό, εντελέχεια και αποτελεί έτσι, πραγματικά, τον πιο ύπουλο κίνδυνο για την κρυφή φιλαργυρία της. […] Στον εννοιοκρατούμενο άνθρωπο παρατηρούμε μια εγκατάλειψη, μιαν ατέλειωτη αποστασία από το υπαρκτό. Και είναι η εγκατάλειψη αυτή πλήξη, αγωνία, απελπισία. […].

Το μαυσωλείο της Galla Plcidia.

Το μαυσωλείο της Galla Placidia.

IV

«[…] ο αισθητός κόσμος είναι, απλά και μόνο, δράση εν δυνάμει. […] Το αισθητό είναι παρουσία. Ό,τι το διακρίνει από το νοητό είναι κυρίως μια πράξη: η παρουσία. Και μια αέναη κίνηση. […] Η πράξη της παρουσίας είναι, κάθε στιγμή, η τραγωδία του κόσμου και η κάθαρση. […] Τι σημαίνει παρουσία; Είναι κάτι που γοητεύει όπως ένα έργο τέχνης, πρωτόγονο όπως ο άνεμος ή το χώμα, σκοτεινό όπως η άβυσσος, κι όμως καθησυχαστικό. Ένα κομμάτι χώρου που μας καλεί και μας αγκαλιάζει. Μια στιγμή που χίλιες φορές πάει να χαθεί, κρύβει όμως μια σπίθα θεϊκή. Μοιάζει με τον θάνατο… […].

V

«[…] Έλεγα πως το μυστικό της έννοιας είναι ο φόβος του θανάτου. Στην πραγματικότητα όμως ο φόβος του θανάτου υπάρχει, αρχίζει με την έννοια. Και ο θάνατος, τουλάχιστον η πνευματική του υπόσταση, φόβος της ψυχής, ύπαρξη εγκάθειρκτη στον φόβο, αρχίζει με τη λήθη του αισθητού – με την εγκατάλειψη του αισθητού – προϋπόθεση της έννοιας. Δύσκολα η έννοια απομακρύνεται από τον θάνατο. Χωρίς άλλο, η μοίρα του θανάτου τής προκαλεί αγωνία και προσπαθεί να τη νικήσει. Η αθανασία που σκηνοθέτησε η έννοια, μάταιη, ψεύτικη και τόσο αδύναμη, είναι παραταύτα μια παραδοχή. Με το δέος, την άρνηση και την υποταγή, ο θάνατος δυναστεύει την έννοια. Κι έτσι, συμβαίνει τούτο το περίεργο: αποδιώχνουμε τον θάνατο, αλλά αρεσκόμαστε να τον συζητούμε. Η έννοια είναι μια ψευδαίσθηση, το πρώτο πέπλο για το οποίο μιλούν οι αρχαίες μεταφυσικές. Απέναντί της πρέπει να είσαι άπιστος, άθεος, γιατί είναι ανίσχυρη όπως ο Θεός. […] Στον τάφο, μέσα στην αποθέωση του θανάτου, υπάρχει κάτι που δηλώνει την απουσία και ταυτόχρονα διατηρεί τη ζωή. Λέει ότι η παρουσία είναι άφθαρτη, αιώνια. Μια τέτοια κατάφαση με διπλή σημασία είναι ξένη στην έννοια. […]».

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: